Memleketi okul ile donatma, okullaştırma eğitim anlamına gelmez. Okullaştırmanın öğrenme ile de ilgisi yoktur. Herkes her şeyi her yerde her zaman öğrenebilir. Ne var ki çoğumuz okul ile eğitimi ve öğrenmeyi aynı anlamda kullanarak okulsuz olmayacağını düşünürüz. Her toplumda okullaşmaya çok büyük bir önem verilmektedir. Okulu hiç sorgulamadan önyargılar ve peşin kabuller ile şekillenen zihin kalıplarımız okulsuz bir toplum olmayacağına derinden inanmaktadır. Sorulara ve cevapları zihnimizde hazır beklemektedir. Okulsuz olmuyor mu? Okulsuz olmaz. Okul olmadan eğitim olmaz mı? Eğitim demek okul demektir. Okul olmadan öğrenme olmaz mı? Öğrenim okulda olur. Okulun gerçek hayata katkısı ne kadar? Okula gitmeden hayatta başarılı olmak zordur. Okulun gerçek hayatta işlevi nedir? Okul diploma demek. Diploma ise meslek demektir. Gerçekten böyle mi? Bu soruların cevabını Avusturya doğumlu Ivan Illich (1926- 2002) 1971 yılında yayınlanan Okulsuz Toplum (Deschooling Society) adlı kitabında cevapladı. Illich, Okulsuz Toplum adlı bu eserinde okuldaki eğitim öğretim) ve öğrenme arasındaki ayrım üzerinde durarak kurumsallaşmanın etkilerini ele aldı. Illich'e göre, okullar kurumsallaşıp zorunlu hale gelmeden önce eğitim karmaşık, yaşam boyu süren ve plansız idi. Kurumsallaşan eğitim, aynı zamanda kendi çerçevesini ve sınırlarını da çizdi. Okulların kurumsallaşması ile sanayileşme arasında bir bağlantı kuran Illich’e göre, okullar sanayileşmenin bir benzeri ve güçlendiricisi haline gelmiştir. Sanayideki üretim anlayışı ve uygulaması, okullarda da uygulanmaya başlamıştır. Tıpkı bir otomobil fabrikasının araba üretmesi gibi, okullar da öğretim düzeneğinden geçen öğrenci üretmiştir. Okullar o hale geldi ki toplumun tüm sorunlarının çözümleri okuldan beklenmektedir. Okuma yazma sorunundan tutun şiddet, uyuşturucu, eşitsizlik, adaletsizlik, liyakatsizlik, bağımlılık gibi tüm toplumsal sorunlardan okullar sorumlu tutulmaktadır. Bu toplumsal sorunların ortaya çıkması ve devam etmesi de okul ile ilişkili tutulurken aynı sorunların çözümleri de okul ile ilişkilendirilmektedir. Okula bağımlıyız. Bu bağımlılık o kadar büyük ki, varlığını ve uygulamasını sorgulamak imkânsız görünüyor. Okulun neden olduğu toplumsal ve bireysel sorunları öne çıkaran ve farklı bakış açılarına göre okulu ve formal eğitimi eleştirenler okulun ortadan kalkması gerektiğini, hatta yakın zamanda kalkacağını savunmuşlardır. Ancak bu tür çoğu okul karşıtı kampanyalar, okulu ortadan kaldırmayı başaramadılar. Bunu yerine okula alternatif olarak ağlar, topluluk temelli öğrenme merkezleri ve evde eğitim şeklinde uygulamalara yöneldiler. Okul bileşenlerini sorgulamaya başladılar: Çocuk nedir? Öğretmen nedir? Eğitim nedir? Okul yaratıcılığı öldürür mü? Okul özgürlüğü teşvik eder mi? Okullar aslında ne içindir? Toplumu okulsuz hayal etmek bu kadar zor mu? Modern okul eğitimi, modern toplumun diğer kurumlarıyla birlikte, önce Batı'da ve daha sonra sömürgecilikle birlikte tüm dünyada ortaya çıkmıştır. Modern toplumun kurumları olan okullar, hapishaneler, hastaneler, akıl hastaneleri, ordular ve diğer kurumlar toplumsal kontrolü sağalmak ve toplumun emirlere uymasını sağlamak için var olan kurumlardır. Buralarda başkaları tarafından neyin, ne zaman ve ne kadar süreyle yapılacağına karar verilir ve modern anlamda eğitimli bir toplumda insanlar, kendi erişimlerinin veya etkilerinin ötesinde olan bir sisteme ömür boyu boyun eğmeyi öğrenmiş bireylerin toplumudur. Eğitimli bir toplumda insanlar artık kendi başlarına düşünemez veya bir şeyler yapamaz hale gelmiştir. İnsanlar üretilen ve sunulan fikirler, alışkanlıklar, uygulamalar ve ürünleri tüketmeye bağımlı hale gelmektedirler. Böyle bir toplum, kendi başına düşünemez ve yaratıcı olamaz. Bu nedenle eğitimli toplumun yapabileceği tek şey, daha fazla eğitim aramaktır. Bu türden bir eğitim sadece modern toplumları kontrol eden bürokratlara, iş adamlarına ve politikacılara fayda sağlayabilir. Modern okulda eğitimli öğrenci, öğretileni öğrenir, diploma ile sınıf atlar ve yükselir. Diploma ise yeterlilik veya yeni bir şey söyleme yeteneği anlamına gelmez. Modern okulda eğitim alan bir öğrenci için değer değil, hizmet önemlidir. Modern okul öğrencisi tıbbi tedavi, sosyal çalışma, polis koruması, askerlik hizmeti için hizmet elemanı yetiştirir. Sağlık, öğrenme, haysiyet, bağımsızlık ve yaratıcı çaba gibi değerler yerine hizmet alanlarını önceler. Öyle ise ne yapmalı? Bu sorunun cevabını da Illich veriyor. "İyi bir eğitim sisteminin üç amacı olmalıdır: Öğrenmek isteyen herkese hayatlarının herhangi bir döneminde mevcut kaynaklara erişim sağlamalı. Bildiklerini paylaşmak isteyen herkesi, onlardan öğrenmek isteyenleri bulmaları için güçlendirmeli. Ve son olarak kamuoyuna bir konu sunmak isteyen herkese, meydan okumalarını duyurma fırsatı vermelidir.” Öyle anlaşılıyor ki eğitim demek okul demek değildir. Okulsuz da eğitim olur. Belki de çok daha iyi olur. Zaten hayatın kendisi eğitimdir, öğrenmedir. Okulsuz bir eğitim çok mu hayalî olur?