Aynı sıraya oturttuğumuz çocukların birini imkânlarla destekleyip diğerini sabırla baş başa bırakamayız. Bir öğretmen sınıfa proje ödevi veriyor. Çocuklardan araştırma yapmalarını, bir sunum hazırlamalarını istiyor. Bir öğrenci evindeki bilgisayarı açıyor. İnterneti var, çalışma masası var. Anlamadığı yerde yardım alabiliyor. Diğeri annesinin telefonunun boşalmasını bekliyor. Aynı odada televizyon açık, küçük kardeşi oyun oynuyor. İnternet paketi yetmezse araştırmasını yarım bırakacak. Ertesi hafta iki çocuk aynı sınıfta değerlendiriliyor. Birinin sunumu daha düzenli, görselleri daha iyi. Diğerinin ödevi eksik. Sonra başarıdan ve yeterince çalışmaktan söz ediyoruz. Çalışmak elbette önemli. Fakat çalışmanın şartlarını görmezden gelerek yapılan değerlendirme, yoksulluğu çocuğun kusuru gibi gösterebilir. Eğitimde eşitsizlik tam da burada başlar. Çocuğun ne kadar zeki olduğundan önce, hangi imkânlara ulaşabildiği devreye girer. Birinin özel dersi, yabancı dil kursu ve sessiz odası vardır. Diğerinin okuldan sonra kardeşine bakması ya da ailesine yardım etmesi gerekebilir. İkisine aynı sınavı yapmak, hazırlık koşullarını eşitlemez. Sonunda ilk çocuğun başarısını yalnızca yeteneğine, ikincinin başarısızlığını yalnızca gayretsizliğine bağlarsak, ailelerin gelir farkını hak edilmiş bir sonuç gibi sunmuş oluruz. Bu, çocuklara karşı büyük bir haksızlıktır. Her aile çocuğuna iyi bir gelecek ister. Fakat istemekle sağlayabilmek aynı şey değildir. Bir anne çocuğunu kursa gönderemediğinde eğitimi önemsiz bulmuş olmaz. Bazen önünde kurs ücretiyle elektrik faturası arasında bir tercih vardır. Bir baba okul gezisinin parasını yatıramadığında ilgisiz olmayabilir. Belki o hafta evin kirasını tamamlamaya çalışıyordur. Yoksulluğu dışarıdan seyredenler için bunlar küçük harcamalardır. Evin içinde yaşayanlar içinse ayın dengesini bozabilir. Çocuklar bu hesapları sandığımızdan erken öğrenir. Bir şey istemeden önce anne babasının yüzüne bakar. İhtiyacını söylemekten vazgeçer. Arkadaşlarına katılamadığında başka bir gerekçe uydurur. Sürekli eksik kalma duygusu ders kitabında görünmez. Ama çocuk onu okul çantasında taşır. Bunun aile içindeki yükü de ağırdır. Geçim sıkıntısı, evde zaten var olan sorunları büyütebilir. Sürekli ödeme hesabı yapan ebeveynin sabrı azalabilir, geleceğe dair kaygısı artabilir. Her ekonomik sıkıntı aynı sonucu doğurmaz; yine de çocukların öğrenme şartlarını evin huzurundan ayrı düşünemeyiz. Eğitim politikası bu yüzden yalnızca müfredattan ve sınavlardan ibaret olamaz. Devlet okulunun kapısını açmak yetmez. O kapıdan giren çocuğun içeride ne bulduğu önemlidir. Öğretmeni var mı? Sınıfı kalabalık mı? Laboratuvarı kullanılabiliyor mu? Rehberlik hizmetine ulaşabiliyor mu? Okula aç mı geliyor? Eve döndüğünde ödevini yapabileceği bir imkânı var mı? Bir okulun temel ihtiyacını veliler para toplayarak karşılıyorsa, mahallenin gelir farkı okulun içine de taşınır. Varlıklı bölgede daha çok kaynak bulunurken yoksul bölgedeki okul geride kalabilir. Kamu bütçesinin görevi bu farkı seyretmek olamaz. Daha fazla desteğe ihtiyaç duyan okula daha fazla kaynak ayırmak gerekir. Okulda sağlıklı yemek, ulaşım desteği, ücretsiz etüt, spor ve sanat imkânı bu nedenle önemlidir. Bunlar çocuklara sunulan bir lütuf gibi anlatılmamalıdır. Eğitime katılmalarını ve okuldan yararlanmalarını kolaylaştıran kamusal hizmetlerdir. Aynı şekilde yabancı dil, dijital beceriler ve bilimsel çalışmalar yalnızca ailesi ücret ödeyebilen çocukların hayatında yer almamalıdır. Bir çocuğun kemanla, deney tüpüyle ya da bilgisayarla tanışması, babasının gelirine bu kadar bağlı kalmamalıdır. Müfredatı değiştirirken de şartları düşünmek zorundayız. Proje yapmayı teşvik edip çocuğa malzeme sağlamazsak, proje ödevini aile bütçesinin sınavına çevirebiliriz. Dijital eğitim deyip cihaz ve internet ihtiyacını görmezsek, yeni bir eşitsizlik kapısı açabiliriz. Peki bunların parasını kim karşılayacak? Bu sorunun sorulması gereklidir. Öğretmen, yemek, servis ve okul binası kaynak ister. Programların maliyeti hesaplanmalı, uygulaması denetlenmeli, sonuçları açıklanmalıdır. Fakat kaynak tartışması yalnızca çocukların ihtiyacı gündeme geldiğinde başlamamalıdır. Vergi ayrıcalıklarının, gereksiz harcamaların ve gösterişli projelerin maliyeti de aynı açıklıkla sorgulanmalıdır. “Çocuklara yemek vermeye para var mı?” diye sormak kadar, mevcut paranın neden başka yerlere harcandığını sormak da kamu yararınadır. Üstelik eğitimde ihmalin de bedeli vardır. Bir çocuğun yeteneğini geliştirememesi, yalnızca onun kişisel kaybı olmaz. Toplum yetişebilecek bir öğretmenden, iyi bir teknisyenden, araştırmacıdan ya da üreticiden mahrum kalabilir. Güçlü bir orta sınıf, insanlara yalnızca çalışmayı öğütleyerek kurulamaz. Çalışmanın karşılık bulduğu, eğitimin kapı açtığı ve temel ihtiyaçların insanı sürekli borca itmediği şartlar gerekir. Hiçbir politika bütün çocuklara aynı hayatı vaat edemez. Ama ailesinin yoksulluğunun çocuğun önünü baştan kapatmasını önlemek için çok şey yapılabilir. Aynı sıraya oturttuğumuz çocukların birini imkânlarla destekleyip diğerini sabırla baş başa bırakamayız. Sonra da aralarındaki mesafeye yalnızca “başarı farkı” diyemeyiz.