Eğitim programı, eğitim psikolojisi, eğitim antropolojisi alanlarında çalışan meslektaşlarımla üzerinde hemfikir olduğumuz öncelikli iki sorun var: Din eğitimi ve dil eğitimi. Din eğitiminin sorun olduğu toplum tarafından da doğrulanmaktadır. Kendisini halife ilan edenler, kendisinin Mehdi olduğunu ima edenler, kendisinin gönderilmiş Mesih olduğunu açıkça ilan edenler vs. Ve bütün bunlara inanan ve müntesibi olan binlerce inanmış insan ve çok çeşitli inanç grupları. Asıl sorun şu: bu iddialarda bulunan insanların eğitim düzeyleri yüksek ve onlara inananlar da öyle eğitimsiz insanlardan oluşuyor. Peki, bu kadar insan bu tür iddia sahiplerine nasıl inanıyor ve onlar için canlarını, mallarını feda edecek duruma geliyorlar? Eğitim sistemi içinde ve dışında din eğitiminde bir sorun olduğu bu çıktılardan açıkça görünmektedir. Din eğitiminin en temel sorusu aslında oldukça sadedir: İnsana ne öğretiyoruz? Dini mi? Ahlakı mı? Bir mezhebi mi? Bir cemaati mi? Bir cemaat liderini mi? Yoksa bütün bunların birbirine karıştırıldığı, eleştiriye kapalı bir aidiyet sistemini mi? Türkiye’de din eğitimi üzerine yapılan tartışmalar çoğu zaman “daha fazla mı, daha az mı din eğitimi?” sorusuna indirgenmektedir. Oysa asıl mesele miktar değil, niteliktir. Çünkü yanlış din eğitimi, din eğitiminden yoksun olmaktan daha ağır sonuçlar doğurabilir. Yanlış matematik öğretirseniz öğrenci yanlış işlem yapar. Yanlış tarih öğretirseniz geçmişi yanlış yorumlar. Ama dini yanlış öğretirseniz öğrenci yalnızca yanlış bilgi edinmez; yanlışı kutsal sanabilir. İşte tehlike burada başlar. Oysa din eğitiminin amacı insanı belirli bir kisveye sokmak değildir. Dindarlığın elbette ritüelleri, sembolleri ve görünür pratikleri vardır. Bunları küçümsemek de doğru değildir. Fakat biçim, özü yuttuğu anda din pedagojisi yüzeyselleşir. Çünkü asıl soru: “Sarık, sakal var mı? Takke ne renk olacak?” değildir. Daha zor sorular vardır: Adil misin? Yalan söylüyor musun? Kul hakkı yiyor musun? Gücün yettiğinde zayıfı eziyor musun? Farklı düşünen insana tahammül edebiliyor musun? Çıkarınla inancın çatıştığında hangisini tercih ediyorsun? Eğer din eğitimi bu soruları sormayı bırakıp görünüşü kutsallaştırıyorsa, pedagojik olarak kolay olanı seçmiştir. Çünkü sakalı ölçmek kolaydır. Vicdanı ölçmek zordur. Kıyafeti denetlemek kolaydır. Adaleti öğretmek zordur. Dinin pedagojik olarak bozulmuş biçimine yanlış din eğitimi demek yanlış olmaz. Yanlış din eğitimi, öğrencinin Tanrı ile bilinçli ilişki kurmasını değil, belirli bir grubun otoritesine bağımlı hâle gelmesini hedefler. Soru sordurmaz. Cevap ezberletir. Araştırmayı teşvik etmez. Otoriteye teslimiyeti öğretir. Metinle karşılaştırma yapmayı değil, liderin yorumunu tekrar etmeyi ister. Ahlaki sorumluluğu geliştirmek yerine grup sadakatini güçlendirir. Böyle bir eğitimde öğrenci artık hakikati arayan kişi değildir. Doğru cevabı önceden belirlenmiş bir sınavın adayıdır. Ve bütün cevapların sonunda aynı kişi veya yapı haklı çıkıyorsa orada din eğitimi ile ideolojik telkin arasındaki sınırı yeniden düşünmek gerekir. Din eğitimi akılı kullanma, akletmeyi öğretirse sahih olur. Aksi takdirde eleştirel düşünme “hürmet” adına zayıflatılır ve liderin sözü neredeyse tartışılmaz otoriteye dönüşür. Burada önemli bir teolojik paradoks vardır. Kur’an-ı Kerim defalarca insanı düşünmeye, akletmeye, ibret almaya, tefekkür etmeye çağırırken, din adına konuşan birinin “Sen düşünme, ben senin adına düşünürüm” demesi nasıl açıklanabilir? Hakiki din eğitimi insanın aklını iptal etmez. Aklına sorumluluk yükler. Çünkü iman ile düşünce birbirinin düşmanı olmak zorunda değildir. Tam tersine düşünülmemiş bir inanç kolaylıkla taklide dönüşebilir. Taklit ise ilk güçlü otorite değişiminde başka yöne savrulabilir. Bu nedenle öğrencinin “Hocam böyle söyledi” demesi din eğitiminin nihai başarısı değildir. Daha olgun cevap şudur: “Bu görüşün dayanağını inceledim; neden böyle düşündüğümü açıklayabilirim.” Elbette İslam geleneğinde hocaya, âlime ve öğretmene saygı önemlidir. Fakat saygı ile zihinsel teslimiyet aynı şey değildir. Bir âlime saygı duymak, onun yanılmaz olduğuna inanmak anlamına gelmez. Bir hocayı sevmek, onu vahyin üzerinde görmek değildir. Bir cemaatte bulunmak, vicdanın anahtarını cemaate teslim etmek değildir. Teolojik açıdan insanı mutlaklaştırmanın en tehlikeli tarafı, Yaratan ile yaratılan arasındaki sınırı psikolojik olarak bulanıklaştırmasıdır. Bu bulanıklıkta lider artık “Ben böyle düşünüyorum” demez. Müntesip onu “Hakikat böyle söylüyor.” şeklinde işitir. İşte dinî otoritenin kişilik kültüne dönüşmesi burada başlar. Yanlış din eğitiminin en ağır sonuçlarından biri çocuğa soru sormanın tehlikeli olduğunu öğretmesidir. Çocuk sorar: “Tanrı neden görünmüyor?” “Kötülük neden var?” “Başka dinlerde doğan insanlar ne olacak?” “Bilim ile din çatışır mı?” “Hocamız neden yanılmış olamaz?” Bu sorular çocuğun dinsizleştiğinin değil, düşünmeye başladığının göstergesidir. Ama öğretmen “Böyle şeyler sorma”, “İmanın zayıflar”, “Şeytan vesvese veriyor” diye karşılık verirse çocuk iki şeyi öğrenebilir: Birincisi, dini korumak için düşünmemek gerekir. İkincisi, düşünmeye devam etmek istiyorsa dinden uzaklaşmalıdır. Böylece yanlış din eğitimi kendi korktuğu sonucu bizzat üretebilir. Dini koruduğunu zannederken gençleri dinden soğutabilir. Çünkü insanın zihnini susturarak imanını koruyamazsınız. En fazla sorularını bastırırsınız. Bastırılmış soru ise ortadan kalkmaz. Yalnızca başka bir yerde cevap arar. Yanlış din eğitiminin temel sorunlarından biri de dinî otorite ile ilahî otoritenin birbirine karışmasıdır. Hoca konuşur. Ama çocuk bunu Tanrı konuşuyormuş gibi algılar. Hoca kızar. Çocuk Tanrı’nın kızdığını düşünür. Hoca dışlar. Çocuk Tanrı’nın kendisini dışladığını hisseder. Hoca hata yapar. Çocuk iki seçenek arasında kalabilir: Ya hocayı sorgulayacak, ya dini. Bu nedenle din eğitimcisinin en büyük ahlaki sorumluluklarından biri şudur: Kendisiyle Tanrı arasındaki mesafeyi öğrenciye öğretmek. “Ben yorumluyorum”, “Yanılabilirim”, “Başka yorumlar da vardır”, “Bilmiyorum” cümleleri bir din eğitimcisini küçültmez. Aksine onu güvenilir kılar. “Bilmiyorum” diyemeyen öğretmenin öğrencisi bir gün çok daha ağır bedeller ödeyebilir.